Żywienie seniora

Żywienie seniora – odżywianie w późnej starości

Żywienie osoby starszej jest jednym z podstawowych elementów zachowania zdrowia, sprawności i możliwie długiej samodzielności. W późnej starości sposób odżywiania nabiera jednak znaczenia, które wykracza daleko poza dostarczanie organizmowi energii. Dieta wpływa na masę i siłę mięśniową, odporność, procesy regeneracyjne, stan skóry, funkcjonowanie przewodu pokarmowego, kondycję układu kostnego, a pośrednio również na mobilność i zdolność wykonywania codziennych czynności.

Jednocześnie żywienie seniora jest obszarem, w którym bardzo wyraźnie spotykają się fizjologia starzenia, choroby przewlekłe, stan psychiczny, sprawność poznawcza i sytuacja społeczna. Człowiek może mieć prawidłowo zaplanowaną dietę pod względem teoretycznym, a mimo to nie być w stanie jej realizować, ponieważ nie ma siły na przygotowywanie posiłków, nie pamięta o jedzeniu, ma trudności z żuciem, nie odczuwa pragnienia, cierpi z powodu depresji albo po prostu przestał czerpać przyjemność z jedzenia.

Dlatego prawidłowe żywienie osoby starszej nie polega wyłącznie na stworzeniu jadłospisu. Wymaga spojrzenia na człowieka jako całość i uwzględnienia jego stanu zdrowia, sprawności, możliwości samodzielnego przygotowywania i spożywania posiłków, przyjmowanych leków, chorób współistniejących, preferencji oraz sytuacji rodzinnej.

W przypadku seniora szczególnie istotne staje się pytanie nie tylko o to, co powinien jeść, ale również o to, czy jest w stanie to jedzenie kupić, przygotować, pogryźć, połknąć i regularnie spożywać.

Starzenie się a potrzeby żywieniowe

Proces starzenia wiąże się z szeregiem zmian fizjologicznych, które wpływają na sposób odżywiania. Zmniejsza się masa mięśniowa, zmienia się skład ciała, spada aktywność fizyczna, a wraz z nią może zmniejszać się całkowite zapotrzebowanie energetyczne. Jednocześnie potrzeby dotyczące niektórych składników odżywczych pozostają wysokie.

Pojawia się więc charakterystyczna sytuacja: senior może potrzebować mniej energii niż osoba młodsza, ale nie może pozwolić sobie na dietę ubogą w składniki odżywcze.

Oznacza to, że posiłki osoby starszej powinny charakteryzować się stosunkowo wysoką gęstością odżywczą – powinny dostarczać możliwie dużo wartościowych składników w stosunkowo niewielkiej objętości.

Jest to szczególnie ważne u osób, które jedzą mało. Jeżeli senior zjada niewielką porcję obiadu, warto zadbać, aby nie składała się ona wyłącznie z ziemniaków i kilku łyżek zupy, lecz zawierała również źródło białka, warzywa oraz odpowiednią ilość energii.

Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej zwraca uwagę, że u osób starszych częściej występują między innymi zmniejszony apetyt, osłabienie odczuwania smaku, problemy stomatologiczne, trudności z trawieniem i wchłanianiem niektórych składników, a także niedożywienie i sarkopenia.

Nie wszystkie te zmiany pojawiają się u każdego seniora i nie należy traktować ich jako nieuniknionej konsekwencji wieku. Powinny być natomiast uwzględniane podczas oceny sposobu żywienia osoby w późnej starości.

Niedożywienie – problem, którego nie wolno przeoczyć

Jednym z najpoważniejszych problemów żywieniowych w późnej starości jest niedożywienie.

Nie zawsze jest ono widoczne na pierwszy rzut oka. Senior może mieć prawidłową masę ciała, a jednocześnie mieć niewystarczającą podaż białka, energii, witamin i składników mineralnych. Zdarza się również, że człowiek ma nadwagę lub otyłość, ale jednocześnie jest niedożywiony jakościowo.

Szczególnie niepokojąca jest niezamierzona utrata masy ciała. Jeżeli senior w ciągu kilku miesięcy wyraźnie chudnie, jego ubrania stają się luźniejsze, zmniejsza się obwód ramion i ud, a jednocześnie pojawia się osłabienie, trudności z chodzeniem lub częstsze zmęczenie, sytuacji nie należy sprowadzać do stwierdzenia, że „starsza osoba po prostu mniej je”.

Za utratą apetytu i masy ciała mogą stać choroby przewlekłe, infekcje, nowotwory, problemy stomatologiczne, zaburzenia połykania, depresja, demencja, przewlekły ból, zaparcia, działania niepożądane leków albo samotność.

Niedożywienie samo w sobie może następnie pogłębiać problemy zdrowotne. Niedostateczna podaż białka i energii sprzyja utracie masy mięśniowej, osłabieniu odporności i pogorszeniu zdolności regeneracyjnych. W konsekwencji senior może stać się mniej sprawny, bardziej podatny na upadki i bardziej zależny od pomocy innych.

Żywienie należy więc traktować jako element profilaktyki utraty sprawności, a nie wyłącznie jako sposób zaspokajania głodu.

Białko – szczególne znaczenie w późnej starości

Jednym z najważniejszych elementów diety seniora jest odpowiednia podaż białka.

Białko jest niezbędne do budowy i utrzymania mięśni, ale jego znaczenie jest znacznie szersze. Jest wykorzystywane między innymi do syntezy enzymów, hormonów, przeciwciał i innych struktur niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Odpowiednia podaż białka ma również znaczenie w procesach regeneracyjnych i gojeniu ran.

Wraz z wiekiem utrzymanie masy i funkcji mięśniowej staje się coraz większym wyzwaniem. Jest to związane między innymi ze zmianami w metabolizmie mięśni i mniejszą aktywnością fizyczną. Dlatego zapotrzebowanie na białko u osób starszych jest relatywnie większe niż u młodszych dorosłych.

ESPEN wskazuje, że u osób starszych spożycie białka powinno wynosić co najmniej około 1 g/kg masy ciała na dobę, a dla zdrowych seniorów często rekomendowany jest zakres 1,0–1,2 g/kg. W przypadku choroby, niedożywienia, ran czy innych stanów zwiększonego zapotrzebowania ilość ta może być większa, ale wymaga indywidualnego ustalenia.

Polskie Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej wskazuje natomiast orientacyjnie 1,2 g białka/kg masy ciała na dobę, z zastrzeżeniem konieczności indywidualizacji, szczególnie w przypadku przewlekłej choroby nerek.

W praktyce nie chodzi o to, aby senior zaczął jeść duże ilości mięsa. Białko może pochodzić z ryb, jaj, produktów mlecznych, mięsa drobiowego, nasion roślin strączkowych, tofu, orzechów i nasion.

Istotne jest również rozłożenie produktów białkowych w ciągu dnia. Śniadanie składające się wyłącznie z pieczywa i dżemu, obiad z niewielką ilością mięsa i kolacja z herbatą oraz jedną kanapką mogą nie zapewnić odpowiedniej podaży białka, nawet jeśli senior ma poczucie, że „je przez cały dzień”.

Energia – mniej kalorii nie oznacza mniej wartości odżywczych

Zapotrzebowanie energetyczne osób starszych często się zmniejsza, przede wszystkim ze względu na zmiany składu ciała i mniejszą aktywność fizyczną. Nie powinno to jednak prowadzić do automatycznego ograniczania jedzenia.

ESPEN jako wartość orientacyjną wskazuje około 30 kcal/kg masy ciała na dobę, podkreślając konieczność dostosowania tej wartości do stanu odżywienia, aktywności, choroby i tolerancji. U osób z niedowagą zapotrzebowanie może być większe.

W przypadku seniora, który ma mały apetyt, szczególnie istotne staje się zwiększenie wartości odżywczej posiłku bez niepotrzebnego zwiększania jego objętości.

Do owsianki można dodać jogurt, orzechy lub nasiona. Do zupy – mięso, rybę, rośliny strączkowe albo produkty mleczne. Do puree można dodać oliwę. Kanapkę można przygotować z pastą jajeczną, twarogową lub rybną.

Takie modyfikacje pozwalają zwiększyć wartość energetyczną i białkową posiłków bez zmuszania seniora do jedzenia bardzo dużych porcji.

Talerz zdrowego żywienia jako podstawa

U zdrowego seniora dobrym punktem wyjścia pozostaje model Talerza Zdrowego Żywienia. Zgodnie z tym modelem około połowy talerza powinny zajmować warzywa i owoce, jedna czwarta produkty zbożowe, a druga ćwiartka produkty będące źródłem białka.

Nie należy jednak traktować tego schematu jako sztywnego matematycznego wzoru.

W przypadku osoby z niedożywieniem, znaczną niedowagą, cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek, niewydolnością serca, zaburzeniami połykania czy innymi chorobami przewlekłymi dieta może wymagać modyfikacji.

Dlatego zdrowe żywienie seniora zawsze powinno być rozpatrywane w kontekście jego indywidualnego stanu zdrowia.

Warzywa, owoce i błonnik

Warzywa i owoce są ważnym źródłem witamin, składników mineralnych, błonnika oraz licznych związków bioaktywnych. W modelu żywienia zdrowego seniora powinny pojawiać się regularnie, najlepiej przy każdym głównym posiłku. NCEŻ zaleca co najmniej 400 g warzyw i owoców dziennie, z przewagą warzyw.

W przypadku osoby starszej sposób podania ma jednak równie duże znaczenie jak sam produkt.

Twarde jabłko może być trudne do pogryzienia, podczas gdy pieczone jabłko lub mus owocowy może być dobrze tolerowany. Surowa marchew może sprawiać trudność, ale marchew gotowana lub zmiksowana w zupie będzie już znacznie łatwiejsza do spożycia.

Podobnie można postępować z warzywami. Gotowanie, duszenie, pieczenie, rozdrabnianie czy przygotowanie zupy krem pozwalają zachować ich obecność w diecie nawet wtedy, gdy możliwości żucia są ograniczone.

Błonnik ma istotne znaczenie dla prawidłowej pracy jelit, jednak jego ilość powinna być zwiększana rozsądnie, szczególnie u osoby, która wcześniej spożywała go niewiele. Zwiększeniu ilości błonnika powinno towarzyszyć odpowiednie nawodnienie.

Nawodnienie w późnej starości

Nawodnienie jest jednym z tych elementów opieki, o których łatwo zapomnieć, ponieważ senior nie zawsze odczuwa pragnienie w takim stopniu jak osoba młodsza.

Zmiany związane z procesem starzenia mogą osłabiać mechanizm odczuwania pragnienia. Dodatkowo osoba starsza może ograniczać picie z obawy przed częstym korzystaniem z toalety, mieć trudności z samodzielnym nalaniem napoju albo po prostu nie pamiętać o regularnym piciu.

NCEŻ wskazuje, że seniorzy powinni regularnie przyjmować płyny, orientacyjnie około ośmiu szklanek dziennie, przy czym rzeczywiste zapotrzebowanie wymaga dostosowania do konkretnej osoby.

Nie jest to jednak uniwersalna norma dla każdego seniora. Osoba z niewydolnością serca, przewlekłą chorobą nerek lub innymi schorzeniami może mieć indywidualne ograniczenia dotyczące podaży płynów. W takich przypadkach należy kierować się zaleceniami lekarza.

W praktyce ważniejsza od jednorazowego wypicia dużej ilości płynu jest regularność. Napój powinien być dostępny przez cały dzień, a seniorowi warto go proponować w niewielkich porcjach.

Smak i zapach jedzenia mają znaczenie

Żywienie osoby starszej nie może być rozpatrywane wyłącznie w kategoriach wartości odżywczej.

Jedzenie musi być również akceptowane przez człowieka, który ma je spożyć.

Wraz z wiekiem mogą występować zmiany w odczuwaniu smaku i zapachu. Potrawy, które wcześniej wydawały się intensywne, mogą stać się mniej wyraziste. Zdarza się wtedy, że senior zaczyna dodawać więcej soli lub cukru, ponieważ próbuje odzyskać intensywność smaku.

Znacznie lepszym rozwiązaniem jest wykorzystywanie ziół, przypraw, świeżych warzyw, czosnku, cebuli, koperku, natki pietruszki czy soku z cytryny.

Istotna jest również temperatura potraw, ich wygląd oraz sposób podania.

Senior, który ma mały apetyt, może odmówić dużego, nieestetycznie podanego posiłku, podczas gdy niewielka, kolorowa i atrakcyjna porcja może być dla niego znacznie bardziej zachęcająca.

To szczególnie istotne w przypadku osób z demencją, u których zmiany poznawcze mogą dodatkowo utrudniać rozpoznawanie posiłku i organizowanie procesu jedzenia.

Problemy stomatologiczne i trudności w żuciu

Stan jamy ustnej jest integralnym elementem żywienia.

Braki zębowe, źle dopasowana proteza, ból, stany zapalne czy suchość jamy ustnej mogą powodować, że senior zaczyna unikać produktów wymagających żucia.

W praktyce często oznacza to stopniowe ograniczanie mięsa, surowych warzyw, owoców czy produktów pełnoziarnistych.

Jeżeli problem trwa długo, dieta staje się coraz bardziej monotonna i może dostarczać niewystarczającej ilości białka, błonnika i innych składników.

Dlatego trudności z jedzeniem nie powinny być automatycznie rozwiązywane poprzez eliminowanie kolejnych produktów. W pierwszej kolejności warto ustalić, dlaczego senior nie może ich jeść.

Czasami potrzebna będzie konsultacja stomatologiczna. W innych przypadkach wystarczy odpowiednia modyfikacja konsystencji.

Dysfagia – kiedy jedzenie staje się zagrożeniem

Szczególnej uwagi wymagają zaburzenia połykania, czyli dysfagia.

Mogą one występować między innymi u osób po udarze, w chorobach neurologicznych, zaawansowanej demencji czy w innych stanach wpływających na mechanizm połykania.

Objawami mogą być kaszel lub krztuszenie się podczas posiłku, zmiana głosu po połknięciu, wielokrotne przełykanie tego samego kęsa, zaleganie pokarmu w jamie ustnej czy wyraźne unikanie określonych konsystencji.

Nie należy wówczas samodzielnie eksperymentować z zagęszczaniem wszystkich napojów czy całkowitą zmianą diety.

Dysfagia wymaga odpowiedniej oceny, a sposób żywienia powinien zostać dostosowany do zaleceń specjalisty.

Jest to szczególnie ważne, ponieważ nieprawidłowe połykanie może prowadzić do zachłyśnięcia i powikłań oddechowych.

Mały apetyt – nie zawsze oznacza „wybredność”

Zmniejszony apetyt jest częstym problemem w późnej starości, ale nie powinien być bagatelizowany.

Na apetyt wpływają między innymi choroby przewlekłe, infekcje, przewlekły ból, zaburzenia nastroju, leki, zaparcia, problemy stomatologiczne, zaburzenia smaku i węchu oraz samotność.

Jeżeli senior przez dłuższy czas je coraz mniej, ważne jest poszukiwanie przyczyny.

Dobrą strategią może być podawanie mniejszych porcji w krótszych odstępach czasu. Dla osoby, która szybko odczuwa sytość, pięć niewielkich posiłków może być łatwiejsze niż trzy duże.

Warto również wykorzystywać produkty, które senior lubi, wzbogacając je w wartościowe składniki.

Nie chodzi o to, aby zmusić seniora do zjedzenia większej ilości jedzenia.

Chodzi o to, aby mniejsza ilość jedzenia dostarczała możliwie dużo wartości odżywczych.

Żywienie a demencja

W przypadku demencji sposób odżywiania może stać się bardziej skomplikowany.

Senior może zapominać o jedzeniu, nie pamiętać, że niedawno jadł, nie rozpoznawać potraw, mieć trudność z używaniem sztućców albo nie rozumieć poleceń związanych z posiłkiem.

W bardziej zaawansowanych stadiach choroby mogą pojawić się również trudności z żuciem i połykaniem.

Dlatego organizacja posiłku powinna uwzględniać możliwości poznawcze konkretnej osoby. Pomocne może być utrzymywanie stałych godzin posiłków, podobnego sposobu ich podawania oraz ograniczenie nadmiaru bodźców w otoczeniu.

Dla części osób łatwiejsze będzie podanie jednego prostego dania niż pełnego stołu z wieloma półmiskami.

Nie należy jednak zakładać, że każda odmowa jedzenia jest konsekwencją demencji.

Nagła zmiana apetytu u osoby z zaburzeniami poznawczymi może być sygnałem bólu, infekcji, zaparcia, problemów stomatologicznych, działania leków lub innego problemu zdrowotnego.

Żywienie seniora leżącego

W przypadku osoby długotrwale leżącej odpowiednie odżywienie nabiera szczególnego znaczenia.

Ograniczona aktywność prowadzi do utraty masy mięśniowej, ale jednocześnie organizm nadal potrzebuje białka i innych składników niezbędnych do utrzymania tkanek i procesów regeneracyjnych.

Szczególnie ważne jest to u osób z ranami przewlekłymi czy odleżynami, po zabiegach, infekcjach lub ciężkich chorobach.

Równie istotne jest bezpieczeństwo samego posiłku. Senior powinien być ułożony w sposób umożliwiający bezpieczne jedzenie i picie. Jeżeli występują zaburzenia połykania, sposób żywienia powinien być dostosowany do zaleceń specjalisty.

W przypadku znacznego niedożywienia sama modyfikacja jadłospisu może nie wystarczyć. Wówczas lekarz lub dietetyk kliniczny może rozważyć zastosowanie żywienia medycznego, w tym doustnych preparatów odżywczych.

Suplementacja – nie wszystko trzeba kupować w aptece

Wokół żywienia seniorów funkcjonuje wiele przekazów sugerujących, że wraz z wiekiem należy przyjmować dużą liczbę witamin i minerałów.

Nie jest to właściwe podejście.

Suplementacja powinna wynikać z rzeczywistych potrzeb, sposobu żywienia, wieku, stanu zdrowia, wyników badań oraz stosowanych leków.

Szczególnego znaczenia w populacji osób starszych nabiera między innymi witamina D. NCEŻ wskazuje na zwiększone ryzyko jej niedoboru i zaleca całoroczną suplementację u osób starszych w określonych dawkach zależnych od wieku i masy ciała, przy czym indywidualne dawkowanie powinno uwzględniać sytuację zdrowotną konkretnej osoby.

Nie oznacza to jednak, że senior powinien samodzielnie wybierać wysokie dawki preparatów.

Podobnie wygląda sytuacja z witaminą B12, wapniem, żelazem czy innymi składnikami. W przypadku podejrzenia niedoboru właściwym postępowaniem jest ocena sytuacji, a nie automatyczne przyjmowanie kilku suplementów jednocześnie.

Żywienie a leki

W przypadku seniora nie można również pominąć problemu polipragmazji, czyli jednoczesnego stosowania wielu leków.

Niektóre leki mogą wpływać na apetyt, smak, suchość jamy ustnej, perystaltykę jelit czy wchłanianie określonych składników odżywczych. Z kolei żywność może wpływać na działanie niektórych leków.

Dlatego przy dużej liczbie przyjmowanych preparatów warto okresowo przeanalizować całą farmakoterapię z lekarzem lub farmaceutą.

Nie należy samodzielnie odstawiać leków tylko dlatego, że podejrzewamy ich wpływ na apetyt lub trawienie.

Żywienie nie jest tylko kwestią zdrowia

Posiłek ma również wymiar społeczny i emocjonalny.

Wiele osób starszych przez całe życie jadło w określony sposób. Niedzielny rosół, ciasto przygotowywane przez matkę, śniadanie przy kuchennym stole czy kolacja o tej samej godzinie mogły być częścią rodzinnego rytuału.

W późnej starości te elementy nabierają szczególnego znaczenia.

Wspólny posiłek może być okazją do rozmowy, podtrzymywania relacji i zachowania rytmu dnia. Dla osoby samotnej może być jednym z najważniejszych wydarzeń dnia.

Z tego powodu całkowite podporządkowanie żywienia tabelom, kaloriom i zakazom może paradoksalnie pogorszyć jego jakość.

Jeżeli senior ma określone ograniczenia dietetyczne, trzeba ich przestrzegać, ale jednocześnie należy szukać sposobów, aby dieta pozostała możliwie smaczna, atrakcyjna i zgodna z jego preferencjami.

Zdrowa dieta seniora powinna być dietą, którą człowiek rzeczywiście chce i może jeść.

Przykładowe jadłospisy

Poniższe jadłospisy mają charakter orientacyjny i pokazują sposób komponowania posiłków. Nie są dietami leczniczymi ani indywidualnymi zaleceniami dietetycznymi. W przypadku cukrzycy, przewlekłej choroby nerek, niewydolności serca, dysfagii, znacznej niedowagi, otyłości lub innych chorób wymagających specjalnego postępowania jadłospis powinien być indywidualnie dostosowany.

Jadłospis pierwszy – senior sprawny, bez szczególnych ograniczeń

• Śniadanie: owsianka na mleku z jogurtem naturalnym, bananem, borówkami i niewielką ilością mielonych orzechów.
• Drugie śniadanie: pieczywo pełnoziarniste z twarożkiem, jajkiem i pomidorem.
• Obiad: zupa jarzynowa, pieczony dorsz, ziemniaki oraz gotowane warzywa z dodatkiem oliwy.
• Podwieczorek: kefir lub jogurt naturalny z miękkim owocem.
• Kolacja: kanapki z pastą jajeczną i twarogiem oraz warzywami.

Taki model zapewnia różnorodne źródła białka, produkty zbożowe, warzywa i owoce oraz tłuszcze roślinne. Jednocześnie wykorzystuje produkty dobrze dostępne i łatwe do włączenia do tradycyjnej kuchni.

Jadłospis drugi – senior z małym apetytem

W przypadku niewielkiego apetytu szczególne znaczenie ma gęstość odżywcza.

• Śniadanie: jajecznica z dwóch jaj z pieczywem, awokado i pomidorem.
• Drugie śniadanie: koktajl z kefiru, banana, płatków owsianych i niewielkiej ilości masła orzechowego.
• Obiad: krem z brokułów z jogurtem naturalnym oraz pulpeciki z indyka z puree ziemniaczanym i gotowaną marchewką.
• Podwieczorek: twarożek z jogurtem i pieczonym jabłkiem.
• Kolacja: pasta z jajka i ryby z miękkim pieczywem oraz warzywami.

W tym przypadku nie chodzi o duże porcje. Każdy posiłek powinien natomiast wnosić określoną wartość odżywczą, przede wszystkim energię i białko.

Jadłospis trzeci – senior z trudnościami w żuciu

Jeżeli problemem jest żucie, ale nie występują objawy dysfagii:

• Śniadanie: owsianka na mleku z twarogiem i musem owocowym.
• Drugie śniadanie: jogurt naturalny z bananem i miękkimi owocami.
• Obiad: krem warzywny, gotowana ryba, puree ziemniaczane i miękkie warzywa.
• Podwieczorek: koktajl mleczno-jogurtowy z bananem i płatkami owsianymi.
• Kolacja: pasta jajeczno-twarogowa z miękkim pieczywem i warzywami przygotowanymi w sposób ułatwiający żucie.

Jeżeli jednak podczas jedzenia występuje kaszel, krztuszenie, „mokry” głos, zaleganie pokarmu w jamie ustnej lub inne objawy sugerujące zaburzenia połykania, konieczna jest profesjonalna ocena. Sama zmiana konsystencji potraw nie zastępuje diagnostyki dysfagii.

Najważniejsze zasady żywienia osoby starszej

Prawidłowe żywienie seniora nie sprowadza się do jednej diety ani do jednej listy produktów. Jest procesem dostosowywania sposobu żywienia do zmieniających się potrzeb organizmu.

W praktyce najważniejsze znaczenie mają regularne posiłki, odpowiednia podaż energii i białka, różnorodność produktów, obecność warzyw i owoców, właściwe nawodnienie, odpowiednia ilość produktów zbożowych i zdrowych tłuszczów oraz ograniczenie nadmiaru soli, cukru i żywności wysokoprzetworzonej. NCEŻ podkreśla również znaczenie odpowiedniej konsystencji potraw, preferencji żywieniowych, atmosfery podczas posiłku oraz uwzględniania chorób współistniejących i możliwych interakcji leków z żywnością.

Nie mniej ważne jest obserwowanie zmian.

Senior, który nagle zaczyna jeść mniej, traci masę ciała, odmawia wcześniej lubianych potraw, ma trudności z przeżuwaniem albo zaczyna kaszleć podczas jedzenia, wysyła sygnał, którego nie należy ignorować.

Zmiana sposobu odżywiania może być pierwszym widocznym objawem pogorszenia stanu zdrowia.

Okiem psychogerontologa

W późnej starości jedzenie jest jednym z obszarów, w których szczególnie wyraźnie spotykają się fizjologia, psychika i relacje społeczne.

Senior może nie jeść nie dlatego, że „nie chce”, ale dlatego, że nie czuje głodu, nie rozpoznaje potrawy, nie ma siły przygotować posiłku, boli go proteza, ma trudności z połykaniem, przyjmuje leki zmieniające smak albo od dawna je samotnie.

Dlatego zachowanie opiekuna ma ogromne znaczenie.

Żywienie nie powinno stawać się kolejnym obszarem walki o kontrolę.

Celem nie jest zmuszenie seniora do zjedzenia określonej liczby łyżek.

Celem jest stworzenie takich warunków, aby mógł bezpiecznie, możliwie samodzielnie i z przyjemnością przyjmować pożywienie odpowiadające jego potrzebom.

Warto pozostawiać mu wybór tam, gdzie jest to możliwe. Można zapytać, czy woli zupę czy kanapkę, rybę czy jajko, herbatę czy wodę. Można pozwolić mu zdecydować, przy którym stole chce usiąść albo czy chce zjeść posiłek teraz, czy za kilkanaście minut.

Takie drobne decyzje mają znaczenie dla poczucia sprawczości.

W przypadku seniora zależnego od pomocy innych łatwo bowiem doprowadzić do sytuacji, w której cały dzień jest organizowany przez opiekuna: kiedy wstanie, kiedy się umyje, kiedy przyjmie leki, kiedy zje i kiedy pójdzie spać.

Żywienie może stać się kolejnym elementem tego systemu kontroli.

Tymczasem prawidłowo zaplanowana opieka powinna jednocześnie chronić zdrowie i pozostawiać człowiekowi możliwie dużo podmiotowości.

Dlatego dobre żywienie seniora nie polega wyłącznie na tym, aby policzyć kalorie, gramy białka czy porcje warzyw.

Polega również na tym, aby zauważyć człowieka siedzącego przy stole.

• Jego przyzwyczajenia.
• Jego możliwości.
• Jego ograniczenia.
• Jego preferencje.
• Jego historię.
• I jego aktualny stan zdrowia.

W późnej starości prawidłowo skomponowany posiłek może być jednocześnie źródłem energii, sposobem zapobiegania niedożywieniu, elementem profilaktyki utraty mięśni, okazją do ćwiczenia samodzielności i momentem kontaktu z drugim człowiekiem.

Dlatego żywienie nie jest dodatkiem do opieki nad seniorem.

Jest jednym z jej fundamentów – obok ruchu, bezpieczeństwa, pielęgnacji i troski o dobrostan psychiczny.