Bezpieczeństwo w domu

Bezpieczeństwo seniora w domu – jak dostosować mieszkanie do zmieniających się potrzeb?

Dom przez całe życie jest miejscem, które znamy niemal na pamięć. Wiemy, gdzie stoi fotel, gdzie odłożyliśmy klucze, ile kroków dzieli sypialnię od łazienki i gdzie w nocy zapalić światło.

Dla osoby starszej ten sam dom może jednak z czasem stać się zupełnie innym miejscem.

Schody, które przez kilkadziesiąt lat nie stanowiły żadnego problemu, zaczynają wymagać większego wysiłku. Dywan, który wcześniej był tylko elementem wystroju, może stać się przeszkodą. Wanna może okazać się trudna do pokonania, a słabe światło w przedpokoju – realnym zagrożeniem.

Co ważne, nie zawsze trzeba czekać na pierwszy upadek, żeby zacząć zmieniać mieszkanie.

Bezpieczny dom dla seniora powinien być dopasowany do jego aktualnych możliwości, a nie do tego, jak funkcjonował kilka czy kilkanaście lat wcześniej.

Potrzeby mogą zmieniać się wraz z wiekiem, chorobą, pogorszeniem wzroku lub słuchu, problemami z równowagą czy pojawieniem się zaburzeń poznawczych. Dlatego bezpieczeństwo w domu nie jest jednorazowym remontem. Jest procesem, który warto regularnie oceniać. National Institute on Aging zaleca przechodzenie przez mieszkanie pomieszczenie po pomieszczeniu i ponowną ocenę jego bezpieczeństwa wtedy, gdy zmieniają się potrzeby seniora.

Od czego zacząć?

Zanim zaczniemy kupować uchwyty, maty antypoślizgowe czy nowe meble, warto przez chwilę po prostu popatrzeć na dom oczami seniora.

• Czy dobrze widzi drogę z sypialni do łazienki?
• Czy może swobodnie przejść pomiędzy meblami?
• Czy musi sięgać wysoko po najpotrzebniejsze rzeczy?
• Czy może bezpiecznie usiąść i wstać z fotela?
• Czy podłoga nie odbija światła?
• Czy w nocy wie, gdzie znajduje się toaleta?
• Czy telefon jest dostępny wtedy, kiedy najbardziej go potrzebuje?
• Czy w przypadku upadku będzie w stanie wezwać pomoc?

To ostatnie pytanie jest szczególnie ważne. Bezpieczeństwo nie polega wyłącznie na zapobieganiu wypadkom. Chodzi również o to, aby w przypadku zdarzenia senior miał możliwość szybkiego uzyskania pomocy.

Upadki są jednym z najpoważniejszych zagrożeń zdrowotnych w późnej dorosłości. Ryzyko zwiększają między innymi problemy z równowagą, ograniczona mobilność, pogorszenie wzroku, niektóre choroby i działania niepożądane leków, ale również samo otoczenie. WHO wskazuje, że skuteczne zapobieganie upadkom powinno obejmować między innymi ocenę ryzyka, ćwiczenia równowagi i funkcjonalne oraz modyfikację środowiska domowego.

Dlatego warto przejść przez mieszkanie krok po kroku.

Przedpokój i wejście do domu

Przedpokój jest miejscem, którego często nie traktujemy jako potencjalnie niebezpiecznego. Tymczasem właśnie tutaj senior rozpoczyna i kończy większość swoich wyjść z domu. Wchodząc do mieszkania, może być obciążony zakupami, zmęczony albo wracać po zmroku.

Pierwsze znaczenie ma dobre oświetlenie. Włącznik powinien być łatwo dostępny, a droga od drzwi do głównych pomieszczeń pozbawiona przeszkód. Jeżeli przedpokój jest ciemny, warto rozważyć dodatkowe źródło światła lub automatyczne oświetlenie reagujące na ruch.

Podłoga powinna być możliwie równa i stabilna. Luźne chodniki, dywaniki i przewody przebiegające przez ciąg komunikacyjny zwiększają ryzyko potknięcia. Jeśli dywan jest potrzebny ze względów estetycznych lub akustycznych, powinien być stabilnie przymocowany.

Warto również przyjrzeć się miejscu, w którym senior zakłada buty. Stabilne siedzisko może być znacznie bezpieczniejsze niż próba ubierania się na stojąco.

Jeżeli przy wejściu znajduje się próg, warto ocenić, czy senior może bezpiecznie go pokonać. W przypadku osoby korzystającej z balkonika czy wózka nawet niewielka różnica poziomów może mieć duże znaczenie.

Korytarze i ciągi komunikacyjne

Senior powinien mieć możliwość przemieszczania się po domu bez konieczności wykonywania slalomu pomiędzy meblami.

Zbyt duża liczba przedmiotów ustawionych na podłodze, stojaki, doniczki, małe stoliki czy przewody mogą ograniczać przestrzeń potrzebną do bezpiecznego chodzenia.

Warto zwrócić uwagę również na wysokość przedmiotów. Jeżeli senior regularnie musi schylać się po rzeczy znajdujące się na podłodze albo wspinać na stołek, aby coś wyjąć z szafki, otoczenie nie jest dostosowane do jego aktualnych możliwości.

Przedmioty używane codziennie powinny znajdować się na wysokości łatwo dostępnej bez schylania się i bez wspinania.

Jeżeli senior korzysta z laski, balkonika lub innego sprzętu wspomagającego chodzenie, trzeba dodatkowo sprawdzić, czy ma wystarczająco dużo miejsca na bezpieczne manewrowanie.

Salon – miejsce odpoczynku, ale również wstawania i siadania

W salonie najczęściej zwracamy uwagę na wygodę. W przypadku seniora równie ważna jest możliwość bezpiecznego wstania.

Bardzo miękki, niski fotel może być wygodny podczas siedzenia, ale dla osoby ze słabszymi mięśniami nóg może stać się trudny do opuszczenia. Senior może wtedy próbować podnosić się, wykorzystując niestabilny stolik albo podłokietnik, który nie jest do tego przeznaczony.

Dlatego warto wybierać meble stabilne, z odpowiednią wysokością siedziska i możliwością pewnego podparcia.

Nie chodzi o to, żeby salon wyglądał jak sala rehabilitacyjna.

Chodzi o to, żeby meble odpowiadały możliwościom człowieka, który z nich korzysta.

Warto również sprawdzić, czy pomiędzy fotelem, stolikiem i innymi meblami pozostaje wystarczająco dużo miejsca na swobodne przejście.

Telewizor, telefon, pilot, okulary czy najczęściej używane przedmioty powinny być dostępne bez konieczności sięgania daleko lub wstawania co kilka minut.

Sypialnia – bezpieczeństwo zaczyna się nocą

Jednym z najbardziej niebezpiecznych momentów dnia może być nocne wstawanie z łóżka.

Senior budzi się, jest jeszcze senny, wzrok potrzebuje chwili na przystosowanie się do ciemności, a równowaga po zmianie pozycji może być gorsza niż w ciągu dnia.

Dlatego droga z łóżka do toalety powinna być możliwie krótka, dobrze znana i odpowiednio oświetlona.

Bardzo pomocne może być niewielkie światło nocne, które nie oślepia, ale pozwala rozpoznać przeszkody. Warto również rozważyć oświetlenie uruchamiane automatycznie po wykryciu ruchu.

Telefon lub inne urządzenie pozwalające wezwać pomoc powinno znajdować się w miejscu łatwo dostępnym z łóżka.

Łóżko nie powinno być ani zbyt wysokie, ani tak niskie, żeby senior miał problem z bezpiecznym wstaniem. Wysokość należy dostosować do jego wzrostu, siły mięśniowej i sposobu wstawania.

W przypadku osoby z zaburzeniami poznawczymi znaczenie może mieć również prostota otoczenia. Nadmiar przedmiotów, skomplikowane wzory i słaby kontrast mogą utrudniać orientację. NIA zwraca uwagę na znaczenie prostego, czytelnego środowiska oraz odpowiedniego oświetlenia u osób z chorobą Alzheimera.

Łazienka – miejsce szczególnego ryzyka

Łazienka jest jednym z pomieszczeń, które wymagają największej uwagi.

Woda, śliska powierzchnia, zmiana pozycji ciała, wejście do wanny lub pod prysznic, a także konieczność wstawania i siadania sprawiają, że ryzyko utraty równowagi jest tutaj szczególnie istotne.

Jeżeli senior korzysta z wanny, warto zastanowić się, czy nadal jest ona dla niego bezpieczna. W wielu sytuacjach prysznic z odpowiednio przygotowanym miejscem do siedzenia będzie łatwiejszy do użytkowania.

Ważne mogą być również stabilne uchwyty przy toalecie i pod prysznicem. Powinny być jednak odpowiednio zamontowane i dostosowane do obciążenia – przypadkowy uchwyt przyklejony do ściany nie zastąpi profesjonalnie zamontowanego rozwiązania.

Na mokrych powierzchniach warto stosować rozwiązania zwiększające przyczepność.

Senior nie powinien również wchodzić do łazienki w skarpetkach czy luźnych kapciach, które łatwo przesuwają się po podłodze.

NIA zaleca między innymi uchwyty przy toalecie i w wannie lub pod prysznicem oraz ograniczanie ryzyka poślizgnięcia na mokrych powierzchniach.

Ciepła woda – zagrożenie, którego często nie zauważamy

Bezpieczeństwo w łazience dotyczy nie tylko upadków.

Wraz z wiekiem może zmieniać się zdolność odczuwania temperatury. Osoba starsza może nie zareagować wystarczająco szybko na zbyt gorącą wodę.

Dlatego warto kontrolować temperaturę wody i, jeśli jest to możliwe, zastosować rozwiązania ograniczające ryzyko poparzenia.

W przypadku osób z zaburzeniami poznawczymi znaczenie ma również prostota obsługi baterii i czytelne oznaczenie temperatury. NIA wskazuje na potrzebę zabezpieczenia przed zbyt gorącą wodą w domach osób z chorobą Alzheimera.

Kuchnia – bezpieczeństwo bez odbierania samodzielności

Kuchnia jest wyjątkowym pomieszczeniem, ponieważ łączy wiele potencjalnych zagrożeń: ogień, gorące powierzchnie, ostre narzędzia, wodę, urządzenia elektryczne i możliwość pozostawienia czegoś na kuchence.

Nie oznacza to jednak, że każdy senior powinien przestać gotować.

Jeżeli osoba starsza nadal może bezpiecznie przygotowywać posiłki, warto jej na to pozwolić. Gotowanie jest przecież nie tylko czynnością praktyczną, ale również elementem samodzielności, pamięci proceduralnej i codziennego rytmu życia.

Ważne jest jednak dostosowanie kuchni do możliwości seniora.

Najczęściej używane naczynia i produkty powinny być łatwo dostępne. Ciężkie garnki nie powinny znajdować się wysoko. Senior nie powinien stawać na krześle, aby wyjąć coś z górnej szafki.

Jeżeli pojawiają się problemy z pamięcią, szczególną uwagę należy zwrócić na kuchenkę, piekarnik i czajnik. Pozostawienie włączonego urządzenia może stać się poważnym zagrożeniem.

W przypadku osób z chorobą Alzheimera NIA wskazuje między innymi na możliwość zastosowania zabezpieczeń pokręteł kuchenki oraz automatycznego odcięcia dopływu energii.

Warto również regularnie sprawdzać zawartość lodówki. Senior może zapomnieć, kiedy produkt został otwarty, albo nie zauważyć, że żywność się zepsuła.

Schody – nie zawsze trzeba ich zakazywać

Schody są jednym z najbardziej oczywistych miejsc ryzyka, ale rozwiązaniem nie zawsze powinno być całkowite zabronienie seniorowi korzystania z nich.

Najważniejsze jest stworzenie warunków, w których może pokonywać je możliwie bezpiecznie.

Schody powinny być dobrze oświetlone zarówno na początku, jak i na końcu biegu. Poręcz powinna być stabilna i umożliwiać pewny chwyt.

Nie powinno być na nich przedmiotów, przewodów ani luźnych dywaników.

Jeżeli krawędzie stopni są słabo widoczne, pomocne może być zwiększenie kontrastu. W przypadku osób z zaburzeniami widzenia lub poznawczymi wyraźne odróżnienie stopnia od otoczenia może ułatwić ocenę wysokości.

NIA wskazuje na dobre oświetlenie schodów i możliwość zastosowania wyraźnego oznaczenia krawędzi stopni jako elementy zwiększające bezpieczeństwo.

Jeżeli senior ma coraz większe trudności z pokonywaniem schodów, warto ocenić, czy codzienne korzystanie z górnej kondygnacji jest nadal konieczne.

Czasami najlepszym rozwiązaniem nie jest zmuszanie seniora do większej sprawności, ale zmiana organizacji życia w domu.

Toaleta

Toaleta zasługuje na osobne potraktowanie, nawet jeśli znajduje się w łazience.

Senior może mieć trudności z siadaniem i wstawaniem, szczególnie przy osłabieniu mięśni nóg, problemach ze stawami czy ograniczonej równowadze.

W zależności od potrzeb można rozważyć odpowiednio dobrane uchwyty, podwyższenie siedziska czy inne rozwiązania wspomagające transfer.

Najważniejsze jest jednak, aby sprzęt był dobrany do konkretnej osoby. To, co pomaga jednemu seniorowi, dla innego może być niewygodne lub wręcz zwiększać ryzyko.

Balkon i taras

Balkon czy taras często są dla seniora ważnym miejscem kontaktu ze światem – szczególnie jeśli rzadziej wychodzi z domu.

Warto sprawdzić, czy próg jest łatwy do pokonania i czy powierzchnia nie jest śliska. Meble powinny być stabilne, a przejście pomiędzy nimi wolne od przeszkód.

Jeżeli senior korzysta z balkonika lub laski, należy ocenić, czy może bezpiecznie przejść przez drzwi balkonowe.

Warto także pamiętać o wysokości i konstrukcji balustrady oraz o tym, aby na balkonie nie znajdowały się przedmioty, na które senior mógłby wejść, próbując coś dosięgnąć.

Dom osoby z demencją wymaga dodatkowego spojrzenia

W przypadku demencji bezpieczeństwo trzeba rozpatrywać nie tylko przez pryzmat sprawności fizycznej.

Zmiany poznawcze mogą powodować, że senior nie rozpoznaje zagrożenia albo nie pamięta, jak korzystać z urządzenia, które wcześniej znał przez kilkadziesiąt lat.

Może zapomnieć wyłączyć kuchenkę. Może wyjść z domu i nie pamiętać, gdzie mieszka. Może pomylić drzwi do łazienki z drzwiami wejściowymi.

Dlatego w takim przypadku dom powinien być nie tylko bezpieczny, ale również czytelny i przewidywalny.

Pomocne mogą być proste oznaczenia pomieszczeń, ograniczenie liczby zbędnych przedmiotów, dobry kontrast pomiędzy ścianami a podłogą oraz usunięcie potencjalnie niebezpiecznych substancji i przedmiotów.

Nie oznacza to jednak, że dom osoby z demencją powinien przypominać placówkę opiekuńczą.

Powinien nadal być jej domem.

Leki i niebezpieczne przedmioty

Bezpieczeństwo w domu obejmuje również rzeczy, których senior używa na co dzień.

Leki powinny być przechowywane i przyjmowane zgodnie z zaleceniami lekarza lub farmaceuty. Jeżeli problemy z pamięcią powodują pomijanie dawek albo przyjmowanie ich wielokrotnie, sposób organizacji leków powinien zostać ponownie oceniony.

W przypadku osoby z zaburzeniami poznawczymi środki czystości, niektóre chemikalia i inne potencjalnie niebezpieczne substancje powinny być przechowywane w sposób ograniczający dostęp do nich. NIA zwraca uwagę na potrzebę zabezpieczenia leków, środków czystości i innych niebezpiecznych przedmiotów w domu osoby z chorobą Alzheimera.

Telefon, alarm i możliwość wezwania pomocy

Nawet najlepiej zabezpieczony dom nie eliminuje wszystkich zagrożeń.

Dlatego senior powinien mieć możliwość wezwania pomocy.

Telefon może znajdować się w łatwo dostępnym miejscu, a osoba bardziej narażona na upadki może potrzebować dodatkowego rozwiązania alarmowego lub urządzenia pozwalającego wezwać pomoc.

Ważne jest jednak, aby senior umiał z niego korzystać.

Sam zakup urządzenia nie zwiększy bezpieczeństwa, jeśli osoba starsza nie wie, gdzie je ma, nie pamięta sposobu uruchomienia albo nie chce go nosić.

Technologia powinna być dopasowana do człowieka, a nie odwrotnie.

Oświetlenie – jeden z najprostszych elementów bezpieczeństwa

Dobre światło może mieć ogromne znaczenie dla osoby starszej.

Wraz z wiekiem zmienia się funkcjonowanie wzroku. Senior może potrzebować więcej światła, większego kontrastu i więcej czasu na przystosowanie wzroku do zmiany oświetlenia.

Dlatego warto szczególnie zadbać o miejsca, w których występują różnice poziomów, schody, progi i przejścia pomiędzy pomieszczeniami.

Ważne jest również oświetlenie nocne.

Nie warto liczyć na to, że senior „jakoś dojdzie do łazienki po ciemku”.

Dobrze oświetlona droga jest prostym sposobem ograniczania ryzyka.

Bezpieczny dom nie powinien wyglądać jak szpital

Dostosowanie mieszkania do potrzeb seniora nie oznacza konieczności zamiany go w przestrzeń pełną poręczy, sprzętu medycznego i ostrzegawczych naklejek.

Dom nadal powinien być domem.

Zmiany warto wprowadzać dyskretnie i stopniowo. Czasami wystarczy usunięcie dywanika, poprawienie oświetlenia i przeniesienie najpotrzebniejszych rzeczy z górnej szafki na niższą półkę.

Innym razem konieczna będzie większa przebudowa łazienki.

Zakres zmian powinien odpowiadać rzeczywistym potrzebom seniora.

Nie ma sensu instalować sprzętu, którego nie potrzebuje, tylko dlatego, że „tak robi się dla osób starszych”. Z drugiej strony nie warto czekać z koniecznymi zmianami do momentu, kiedy wydarzy się poważny wypadek.

Dom powinien zmieniać się razem z seniorem

Bezpieczeństwo nie jest stanem, który osiągamy raz na zawsze.

Senior, który dzisiaj bez problemu korzysta z wanny, za rok może mieć trudności z wejściem do niej. Osoba, która jeszcze niedawno swobodnie wchodziła po schodach, może po chorobie potrzebować przenieść część codziennych aktywności na parter.

Dlatego warto co jakiś czas przejść przez mieszkanie jeszcze raz.

Nie tylko oczami opiekuna.

Oczami seniora.

Usiąść na jego łóżku. Spróbować wstać z jego fotela. Przejść nocą do łazienki. Zobaczyć, czy można dosięgnąć rzeczy z kuchennej szafki. Sprawdzić, czy światło nie oślepia i czy droga jest dobrze widoczna.

To właśnie takie proste spojrzenie na codzienność często pozwala zauważyć problemy, których wcześniej nie widzieliśmy.

Okiem psychogerontologa

Bezpieczny dom nie powinien być miejscem, w którym senior jest nieustannie ostrzegany przed własnym życiem.

• „Nie chodź.”
• „Nie wchodź tam.”
• „Nie gotuj.”
• „Nie wychodź sam.”
• „Nie dotykaj tego.”

Kiedy lęk rodziny przed wypadkiem staje się większy niż potrzeba samodzielności seniora, możemy stworzyć przestrzeń, która jest fizycznie bezpieczniejsza, ale psychologicznie coraz bardziej ograniczająca.

Dlatego bezpieczeństwo powinno oznaczać przede wszystkim mądre ograniczanie ryzyka, a nie eliminowanie aktywności.

Senior powinien mieć możliwość poruszania się, wykonywania codziennych czynności, korzystania z kuchni, wychodzenia na balkon czy spędzania czasu w swoim ulubionym fotelu – oczywiście w granicach jego rzeczywistych możliwości.

Warto też pamiętać, że dom może być dla starszego człowieka czymś znacznie ważniejszym niż tylko miejscem zamieszkania. To przestrzeń wspomnień, przyzwyczajeń, własnych rytuałów i poczucia niezależności.

Dlatego kiedy dostosowujemy mieszkanie, nie powinniśmy pytać wyłącznie:

„Jak zrobić, żeby senior się nie przewrócił?”

Warto zapytać również:

„Jak zrobić, żeby był bezpieczny i jednocześnie nadal mógł żyć po swojemu?”

To właśnie jest różnica pomiędzy domem zabezpieczonym a domem przyjaznym starzeniu się.

Najważniejsze zasady w skrócie

Bezpieczny dom seniora powinien być przede wszystkim:

• czytelny – łatwy do orientacji i poruszania się,
• dobrze oświetlony – szczególnie w miejscach przejścia i w nocy,
• wolny od zbędnych przeszkód – przewodów, luźnych dywanów i niepotrzebnych przedmiotów na podłodze,
• dostosowany do sprawności – z meblami, łazienką i wyposażeniem odpowiadającymi możliwościom seniora,
• przewidywalny – szczególnie ważny przy zaburzeniach poznawczych,
• wspierający samodzielność – nie wyręczający tam, gdzie senior nadal może działać sam,
• regularnie oceniany – ponieważ możliwości człowieka zmieniają się wraz z wiekiem, chorobą i sprawnością.

Bezpieczeństwo nie zaczyna się od zakupu sprzętu.

Zaczyna się od uważnego przyjrzenia się temu, jak senior naprawdę żyje we własnym domu.